Sofranın Felsefesi: Lokma Kişisel, Öğün Ortak

Bir Lokmanın Sınırı, Bir Masanın İmkânı

Georg Simmel, 1910 tarihli Soziologie der Mahlzeit denemesinde yemenin iki yönünü yan yana getirir. Yemek ve içmek bütün insanlarda ortaktır; fakat bir kişinin yediği lokmayı bir başkası yiyemez. Öğün, bu bireysel ihtiyacı düzenli bir buluşmanın konusu yapar. Paylaşılan yalnız yiyecek değil, onun etrafında geçirilen zamandır.

Bu sorunun nesneler kadar sözlerle de ilgisi vardır. Kant’ın 1798 tarihli Antropoloji’si ile Simmel’in 1910 tarihli denemesi arasında 112 yıl bulunur. Biri sohbetin sürmesini, diğeri kişisel yeme eylemini ortak bir zamana ve düzene bağlayan biçimleri araştırır. Bugünkü şişe sahnesini bu metinlere taşıyan, bizim kurduğumuz düşünsel bağdır.

Kant: Aynı Konuşmada Kalabilmek

Antropoloji’nin §88 bölümünde Kant, iyi bir yemeği iyi bir toplulukla birlikte düşünür. Chesterfield’dan aktardığı sayı benzetmesi üç ile dokuz konuğu işaret eder. Ev sahibi bu sayıya dâhil değildir; dipnotta üst sınır, masadaki on kişiyle açıklanır. Bu sayının metindeki işlevi, sohbetin kopmadan ve birbirinden ayrı küçük konuşmalara bölünmeden sürmesini sağlamaktır.

Kant konuşmanın akışını anlatma, akıl yürütme ve şakalaşma evreleriyle ele alır. Ortak ilgi uyandıran konular seçmek, birbirini dinlemek ve anlaşmazlıkta saygıyı korumak, masanın nasıl bir topluluk olacağını belirler. On sekizinci yüzyılın sofra hayatı içinden gelen bu düşünceyi bugün de şu soruyla okuyabiliriz: Konuşma, masadaki herkesin katılabileceği bir ortaklık kuruyor mu?

Kant’ın konuşma ritmine ilişkin önerisi somuttur: İlgi süren bir konudan gereksizce ayrılmamak, duraklama olduğunda onunla bağlantılı yeni bir düşünce açmak. Sofradaki ikram da böyle bir ritmin içinde gerçekleşebilir. Şişeyi uzatırken birinin sözünü dinlemeyi sürdürmek, küçük bir hizmeti konuşmadan kopmadan yapmak mümkündür. Kant’ın metninden hareketle düşündüğümüz, nesnenin dolaşımı kadar dikkatin de masada nasıl dolaştığıdır.

Brillat-Savarin: Yemeğin Çevresinde Oluşan Zevk

Brillat-Savarin, Physiologie du goût’nun XIV. Meditasyonu’nda yemek yeme zevkiyle sofra zevkini ayırır. İlki, karşılanan ihtiyacın doğrudan duyumudur. İkincisi ise yemeğe eşlik eden olaylardan, yerlerden, nesnelerden ve kişilerden doğar. Böylece gastronominin konusu, yemeğin hazırlanışını ve konukların bir araya gelişini de kapsar.

Acı sosla yediğimiz aynı lokmayı başka bir odada, aceleyle ve yalnız başımıza düşündüğümüzde, hatırlanacak şeyin değişebileceğini sezeriz. Brillat-Savarin’in ayrımı, hazzın yiyeceğin çevresine nasıl yayıldığını düşünmeye açılır. Sofranın kökeniyle fizyolojiye ilişkin açıklamaları, 1825’in tarihsel bakışını taşır. Bugünkü sahnemize o ayrımla döndüğümüzde sorumuz somutlaşır: Aynı yemek, hangi koşullarda başka türlü bir öğüne dönüşür?

Simmel: Saatin ve Tabağın Kurduğu Düzen

Simmel’in dikkatini, öğünü ortak bir olay hâline getiren biçimler çeker. Belirli bir saatte buluşmak, kişisel açlığı ortak bir zamana bağlar. Tabak, bir kişinin payının sınırını çizer; masadaki benzer tabaklar ise bu bireysel payları ortak bir düzene yerleştirir.

Simmel’in table d’hôte örneği, aynı masaya oturmakla birlikteliği başlı başına değerli bulmak arasındaki farkı açar. Bu tür ortak masada kişiler yalnız yemek için yan yana gelebilir; aralarında ilişki kurmak öğünün amacı olmayabilir. Simmel’in sorusu bu yüzden düzenin görünüşünü aşar: Bir arada oturmak, katılanlar için nasıl bir anlam taşıyor?

Yemek ilerledikçe kurulmuş sofranın ilk düzeni değişir. Şişe başka birinin yanına taşınır, tabaktaki pay azalır, kullanılan nesneler yer değiştirir. Simmel’in 1910 denemesiyle düşündüğümüzde bu hareket, kompozisyonun başarısızlığı sayılmaz. Kullanılmak ve paylaşılmak, sofra düzeninin içinde baştan yer bulur.

Bu değişime izin veren sofra güzelliğinin ölçüsü, Simmel için davettir. Sofra, biçimini bozmaya çekineceğimiz kapalı bir sanat eseri gibi kurulmamalıdır; güzelliği bizi ona katılmaya çağırmalıdır.

Üç Metinle Bugünün Sofrasına Bakmak

Şişeyi uzatan el ile onu alan el aynı işi yapmaz. Biri ikram eder, diğeri kendi lokması için karar verir. Bu iki hareketin tek bir öğünde yer bulması, ortaklığın herkesin aynı tadı ve miktarı seçmesine bağlı olmadığını düşündürür. Burada savunduğumuz sofra anlayışında, ikram kadar kişisel paya bırakılan alan da değerlidir.

Kant’ta devam eden söz, Brillat-Savarin’de yemeği çevreleyen koşullar, Simmel’de kullanılmaya açık nesneler vardı. Şimdi masaya döndüğümüzde şişe birinin önünde durur; herkesin erişebileceği bir yerde kalması yeterlidir. Ortak öğün, o şişeden aynı miktarda almakta değil, birbirinin seçimine yer açarken aynı masada kalabilmektedir.

• Sofrada acı sos: nesneler, sohbet ve paylaşım
• Tat ve estetik yargı: Hume’dan Brillat-Savarin’e
• Tarif defterinden sofra hafızasına
• Sofradaki ilişkinin içinden bir lokmaya yaklaşmak