Sos Şişesinin Tarihi: Camın Gövdesi, Kapağın Mantığı

Makineden Önce de Sos Şişesi Vardı

Metropolitan Museum of Art koleksiyonundaki 46.140.155a, b numaralı biber sosu şişesi, 1860–1870 yıllarına tarihlenen Amerikan pres camıdır. Müze, yüzey desenini ashburton adıyla tanımlar. Desenli gövde, dar ağız ve ayrı kapak bu elde taşınabilir nesnede birlikte yer alır.

Pres camın yüzeyindeki desen, sosu taşıyan gövdeye görünür bir karakter verir. Bu şişe 1904 tarihli Owens patentinden önceye aittir; dolayısıyla öyküye camı otomatik biçimlendiren makineden önce bir sofra nesnesiyle başlarız. Sonraki patentlerde izlenecek boyun, kapak ve çıkış sorunları, burada elde tutulacak tek nesnede karşımızdadır.

Vidalı Ağız ve Taçlı Kapak: İki Ayrı Çözüm

Kapağı çevirerek açılan bir şişede elin hareketine karşılık veren şey, boyundaki diştir. John L. Mason’ın 30 Kasım 1858 tarihli US 22,186 patenti, şişe ve kavanozların bu bölümündeki iyileştirmeleri tarif eder. Mason metninde önceki vidalı kapak çalışmalarını anar; burada ele aldığı sorun, dişlerin ağızla ve omuzla nasıl yerleşeceğidir.

Patentte diş, boynun üst ve alt ucuna ulaşmadan biter. Omzun üzerinde bırakılan oluk, kapağın aşağı inip kauçuk contayı yerine bastırabilmesine alan sağlar. Kapatma işinde dişin kendisi kadar nerede sonlandığı da önem kazanır.

William Painter’ın 2 Şubat 1892 tarihli US 468,226 patenti, aynı kapatma işini başka parçalarla kurar. Taçlı kapağın metal eteği şişe ağzındaki çıkıntıya kilitlenir; içerideki sıkıştırılabilir disk kenara bastırılarak sızdırmazlık sağlar. Tutma ve sızdırmazlık görevleri, küçük bir kapakta iki parçaya dağılır. Vidalı kapakta dönerek ilerleyen dişin yerini burada kıvrılıp kilitlenen metal alır.

Owens: Biçimi Tekrarlayan Makine

Michael J. Owens’ın cam biçimlendirme makinesine ilişkin US 766,768 patentinin başvurusu 13 Nisan 1903’te yapıldı; patent 2 Ağustos 1904’te verildi. Toledo Glass Co. adına kayıtlı düzenek, camın toplanmasını, ön biçim oluşturulmasını ve son biçime üflenmesini aynı mekanizma içinde birleştirir.

Patentteki çevrimde ön kalıbın alt ucu erimiş cama daldırılır; içindeki hava çekilince cam kalıbı doldurur. Kalıp kaldırılır ve hazneyle arasındaki cam bağlantısı bir bıçakla kesilir. Ardından ön biçim, çevresine gelen üfleme kalıbının içinde hava verilerek son biçimine genişler.

Bu çevrim, şişe gövdesini makinede tekrarlamak için geliştirilmiş bir çözümdür. Corning Museum of Glass’ın 2004.7.1 numaralı Owens Bottle Machine’i, 1912–1930 tarihli maddi bir örnektir. ASME’nin Owens AR Bottle Machine için 1983’te yaptığı anıt tescili de bu mekanizmanın mühendislik mirasındaki yerini kaydeder. Patent çiziminden müzedeki makineye geçince, tek cam gövdeden onu tekrar tekrar meydana getiren düzeneğe doğru ölçeğimiz büyür.

Dökmek de Bir Tasarım Sorusudur

Sıra sofraya geldiğinde, şişenin ağzından ne geçtiği belirleyicidir. 1868 tarihli US 74,869 bir biber serpme şişesindeki iyileştirmeyi anlatır. Frederick B. Thatcher’ın 29 Aralık 1896 tarihli US 574,013 patenti ise biber sosu ve benzeri çeşniler için bir tıpa tasarlar. Kuru baharatı serpmekle sıvı çeşniyi dökmek, çıkışta başka düzenekler gerektiren iki kullanımdır.

Thatcher’ın tıpasında küçük bir küresel valf vardır. Şişe ters çevrildiğinde valf yer değiştirir ve sıvı çevresinden geçerek çıkış deliklerine ulaşır; şişe yeniden dik tutulduğunda valf çıkışı kapatır. Patent, geçen miktarı deliklerin sayısı ve büyüklüğüyle ilişkilendirir. Parçaların temizlenebilmesi de tasarımın gözettiği işler arasındadır.

Thatcher’ın tıpasında şişeyi dik tutmak, çıkışın kapanmasını sağlayan hareketin kendisidir. Miktarı düzenleyen delikler ve temizlenebilen parçalar da aynı küçük düzeneğe dahildir. Biber sosunu taşıyan camla sofraya ulaşmasını sağlayan ağız, böylece ayrı ölçeklerde tasarlanmış işler olarak görünür: biri üretim çevriminde, diğeri kullanıcının bileğinde gerçekleşir.

Bir Kapağın Müzedeki İkinci Hayatı

MoMA koleksiyonunda William Painter’ın 1892 tarihli Crown Bottle Cap tasarımı, 165.2005 numarasıyla yer alır. Müze aynı nesneyi, 8 Nisan–27 Eylül 2004 tarihleri arasında düzenlenen Humble Masterpieces sergisinin kurulum fotoğraflarında da tanımlar. Gündelik hayatta yalnızca kısa bir an baktığımız küçük bir parça, müzede bağımsız bir tasarım incelemesinin konusu olabilir.

Bu tarihin sofradaki karşılığı birkaç saniyedir. El gövdeyi kavrar, kapak açılır, şişe eğilir. Müzedeki desenli şişe, camı biçimlendiren makine ve kapatma patentleri, farklı tarihlerde aynı kullanımın başka yönlerine verilmiş cevapları gösterir. Bugün bir biber sosu şişesini elimize aldığımızda gövdesinde, boynunda ve ağzında hangi işlerin çözüldüğünü sormaya başlayabiliriz.

• Biberify şişesinin tasarımına yakından bakmak
• Bir başlangıcı emek verdikçe tanımak
• Etiketteki bilgi ve tarih

• Şişenin Sesini Oluşturan Hava Boşluğu