Biberin Botanik Portresi: Çiçek, Meyve ve Biçim

Bir Biberin Botanik Kimliği

Mutfakta jalapeño veya dolmalık biber dediğimiz malzemenin botanik portresine bir tür adıyla girebiliriz. Kew, Capsicum annuum’u Solanaceae familyasında kabul edilen bir tür olarak kaydeder. Morfoloji açıklamalarındaki beyaz çiçek ve üzümsü meyve, yani berry, bu kimliğin gözle aranabilecek özellikleridir.

NMSU Chile Pepper Institute, evcilleştirilmiş beş Capsicum türünü annuum, chinense, frutescens, baccatum ve pubescens adlarıyla tanıtır. Tür adları, farklı biberlerin botanik akrabalıklarını takip etmek için bir başlangıçtır. Bugün kullandığımız Capsicum annuum adı da Carl Linnaeus’un 1753’te yayımladığı Species Plantarum’un birinci cildinde, 188–189. sayfalardaki Capsicum bölümünde yer alır; türün adlandırma kaydı 188. sayfaya bağlanır.

• Biberin Yolculuğu: Amerika’daki İzlerden Avrupa’nın Sayfalarına

Çiçekten Meyve Kesitine

Dar ve uzun bir meyvenin siluetiyle yuvarlak, bölümlü bir meyveninki aynı çizgiyi kurmaz. Kew’in belirttiği biçim, boyut ve renk çeşitliliği, botanik ressama da farklı sorunlar verir: dış konturu nerede kesmeli, hangi ayrıntıyı büyütmeli, iç yapıyı hangi kesitle açmalıdır?

Yakından bakıldığında meyve sapının bağlandığı nokta, çiçeği çevreleyen yeşil yapı ve meyve duvarının çizgisi ayrı ayrı seçilebilir. Dış görünüşle kesiti birlikte görmek, yüzeyin altında devam eden dokuları da portreye katar.

Çiçeği çevreleyen bu yapının botanik adı çanaktır (kaliks). Kew’in morfoloji açıklamasında çanağın meyvede de kaldığı belirtilir; beyazımsı çiçekler çoğunlukla yaprak veya dal koltuğunda tek tek bulunur. Taç yapraklarıyla çanağı ayrı izlemek, çiçekten meyveye hangi yapının devam ettiğini de görmemizi sağlar.

• biber acılığının doku haritası

Bir Koleksiyon Çizimini Okumak

Bir çizimde çiçek büyütülürken yaprak kenarı geride kalabilir; başka bir sayfa bütün bitkiye yer ayırır. Bu seçimin yanına kullanılan kâğıt, boya ve yazı da katılır. Rijksmuseum’daki biber çalışması, bitkinin ayrıntılarıyla resmin yapılma biçimini aynı yüzeyde izlemeye elverir.

Rijksmuseum koleksiyonunun Peperplant (Capsicum annuum) kaydı, çalışmayı 1596–1610 aralığına tarihler. Yapımcı alanında Anselmus Boëtius de Boodt ve Elias Verhulst adları bulunur. Kâğıt üzerindeki eser suluboyayı, örtücü boyayı, siyah tebeşiri ve yazıyı bir araya getirir. Nesne numarası RP-T-BR-2017-1-11-22’dir.

Rijksmuseum, eserin üzerindeki adları “indiaensche Peper”, “Piper Brasilicum” ve “Poivre du Brésil” olarak aktarır. Aynı sayfanın Hollandaca, Latince ve Fransızca açıklamalar taşıması, bitkinin biçimiyle birlikte adlarının da koleksiyonun parçası olduğunu gösterir. Bugünkü Capsicum annuum başlığı, bu tarihsel adların yanına eklenen botanik kimliği verir.

1596–1610 aralığı ve katalogdaki iki yapımcı adı, sayfayı belirli bir tarihsel nesneye bağlar. Resmin yüzeyinde ise iki boya davranışıyla karşılaşabiliriz: Saydam suluboyada kâğıdın açıklığı renge katılır; örtücü boya zemini kapatan alanlar kurabilir. Biberin bir kıvrımı, yalnız çizilen konturla değil, bu boya katmanlarıyla da belirginleşir.

Teknik, Albüm ve Açık Bırakılan Bilgi

Wellcome Collection bünyesindeki 22735i numaralı biber çalışması, suluboya olarak kayıtlıdır. Koleksiyon notuna göre Japon ot ve sebze suluboyalarından oluşan bir albümün parçasıdır. Görünür kayıtta sanatçı adı veya yapım tarihi verilmez. Bu eser, yazının girişinde kullanılan 21891i numaralı meyveli dal etüdünden ayrı bir kayıttır.

Albümün Japon suluboyalarıyla tanımlanmasına karşılık, 22735i’nin katalogdaki dil alanı Çince olarak işaretlidir. Bu ayrıntı, sayfanın resim geleneğiyle üzerindeki yazının dilini tek bir köken varsayımına kapatmamak için önemlidir. Sanatçı ve tarih ise bu görünür kayıtta açık kalır.

Kew, illüstrasyon koleksiyonunun araştırmalarda herbaryum örnekleriyle birlikte başvuru kaynağı olarak kullanıldığını açıklar. Kurumun botanik çizim tarihi üzerine yazısı da kesitlerin, açıklamaların ve seçilmiş ayrıntıların bilgi üretimindeki rolünü ele alır. Bir çizimin bilimsel değeri, gösterdiği yapılar ve birlikte okunduğu kayıtlarla anlaşılır.

Göz yeniden meyveye döndüğünde, hangi ayrıntının özellikle gösterildiği daha iyi seçilir: kaliksin meyvede kalışı, duvarın kesitteki kalınlığı veya tohumların yerleşimi. Çizim, bütün bitkiyi aynı anda söylemek zorunda değildir; seçtiği ayrıntıya bakmamız için zaman açar.

• Çizim kaydından tarif arşivinin sayfasına

Mutfak Adları ile Tür Adları

NMSU Chile Pepper Institute; dolmalık biber, jalapeño ve poblano örneklerini C. annuum içinde ele alır. Habanero ve Scotch bonnet ise C. chinense grubunda yer alır. Mutfakta ayrı adlarla tanıdığımız malzemeler, botanik kimlikte aynı tür altında buluşabilir.

• Bitki adlarından yer adlarına: biberin coğrafya atlası

Bir Portrede Birleşen Bakışlar

Bir sos etiketinde gördüğümüz jalapeño adı bizi yeniden C. annuum’a götürebilir; botanik portredeyse o ad çiçek, çanak ve meyveyle somutlaşır. Bütün bitkiye bakışımızla kesitteki bakışımız aynı değildir. Portreyi zenginleştiren, bu küçük yön değiştirmeleridir: önce siluet, sonra sapın dibindeki çanak, ardından yüzeyin altında açılan doku.

• Biberin Rengini Tarihî Bir Renk Sözlüğüyle Oku